Boerderij De Sneul
Architect: Kroes, H.
Functie: Boerderij
Van oorsprong lag deze boerderij, evenwijdig aan de Sneulseweg,
vrij in het landschap. Bij de bouw van de wijk Nieuwland is de
boerderij in de nieuwe bebouwing opgenomen. Slechts een klein deel
van het bij de boerderij behorende land is behouden, waardoor dit
pand nog wel in een groene enclave is gelegen. Naast de boerderij
staat nog een aantal bomen.
Historie
Van oudsher heeft op deze hoger gelegen plek een boerderij gestaan.
Uit historische bronnen is bekend dat boerderij De Sneul
gedeeltelijk in bezit was van de maalschap van Hoogland. In de
vroegste oorkonde (1282) waarin sprake is van de maalschap, wordt
ook de hof 'Snodele' genoemd. In 1994 is archeologisch onderzoek
verricht in de directe omgeving van de boerderij. Van de
middeleeuwse boerderij zijn geen sporen teruggevonden, waardoor men
vermoedt dat de voorgangers op dezelfde plaats waren gesitueerd als
de huidige boerderij. Wel werden een vijver of poel aangetroffen
uit het eind van de 13de eeuw. Ook is een deel van de omringende
gracht van de boerderij gevonden. Deze werd in de 19de eeuw met
huisvuil gedempt.
In 1891 werd het huidige pand gebouwd naar ontwerp van de
Amersfoortse architect Herman Kroes, die zich toen net in
Amersfoort had gevestigd. Vooral de voorgevel werd door hem met
zorg ontworpen. In het gemeente-archief bevindt zich in een
particuliere collectie de oorspronkelijke ontwerptekening, waarbij
Kroes zich als bouwkundige aanmerkt.
Bouwtype Hallenhuis
De boerderij kan gerekend worden tot het 'hallenhuistype', dat in
de provincie Utrecht veel is toegepast. Dit type wordt gekenmerkt
door een langgestrekt volume van één bouwlaag, afgedekt door een
zadeldak, dat vaak is voorzien van een wolfseind. In deze bouwmassa
is zowel het stalgedeelte als het woonhuis ondergebracht.
Het volume van de stal is onderverdeeld in drie beuken, met de deel
in het midden en de stallen aan weerszijden. Het vee stond met de
koppen naar de deel gericht en vond een plaats onder het dak van de
zijbeuken.
De middenbeuk wordt overspannen door een zogenaamd ankergebint. De
verticale stijlen dragen een horizontale balk, die als ankerbalk is
uitgevoerd. Hierop zijn slieten of schaaldelen gelegd, waarop het
hooi en het graan werd opgetast. Ook bevinden zich hier de
slaapplaatsen (bedsteden) van de knechten. De constructie wordt
door korbelen verstevigd. Op de stijlen van het ankergebint rusten
horizontale balken die de sporen kap ondersteunen. Hogerop worden
de sporen gedragen door gordingen die op schaargebinten en
nokstijlen rusten.
De zijbeuken worden afgedekt door de hilde, de tasruimte voor het
hooi. In het geval van De Sneul zijn de draagbalkjes op eenvoudige
wijze bewerkt.
Het woongedeelte werd rond de in het midden van de wand geplaatste
stookplaats (De Heerd) gesitueerd, die door een brandmuur van het
stalgedeelte is gescheiden. Aan weerszijden, in de zijbeuken, zijn
verschillende vertrekken ondergebracht.
Opslagmogelijkheden in dit type waren beperkt, zodat op het erf een
aantal schuren werd gebouwd.
Beschrijving exterieur
De boerderij De Sneul is gebouwd op een rechthoekige plattegrond.
De bouwmassa bestaat uit één bouwlaag dat wordt afgedekt door een
zadeldak van grijze kruispannen, dat aan de voorzijde van een
wolfseind is voorzien. Oorspronkelijk stonden op de nok boven het
woongedeelte een schoorsteen en boven het stalgedeelte twee als
schoorstenen vormgegeven ventilatie-openingen. Het wolfseind werd
bekroond door een piron. De gevels bestaan uit rode baksteen op een
grijze gecementeerde plint. Hierbij is een snijvoeg
toegepast.
De voorgevel, die het meest monumentaal is vormgegeven, bestaat uit
vijf vensterassen met de toegangsdeur in het midden. De
ontwerptekening toont dat de oorspronkelijke voordeur aan de
onderzijde van een gefacetteerd paneel was voorzien. Hierboven
bevond zich een middenstijl, met daarop een driehoekig fronton. De
ramen en deur zijn voorzien van een bovenlicht, waarin glas-en-lood
is aangebracht. Segmentvormige ontlastingsbogen met aanzetten
sluitstenen omsluiten de boogvelden, die van geometrisch
tegel-mozaiekwerk zijn voorzien.
De ontlastingsbogen, de kalven en de onderdorpels worden met elkaar
verbonden door banden, die uit gele bakstenen bestaan. Boven de
voordeur is een kleiner venster aangebracht. Ook hier zijn de
onder- en bovendorpel in een bakstenen band opgenomen. Naast dit
venster bevinden zich in de gevel twee, gedeeltelijk verdiept
gelegen, baksteen-ornamentieke ruitvormen. Op de ontwerptekening is
de goot- en daklijst in het midden opgetrokken en van een ronding
voorzien. Het is niet bekend of dit ook zo is uitgevoerd of dat
tijdens de bouw of later een vereenvoudiging in het gevelbeeld
heeft plaatsgevonden.
In de linker zijgevel is een vijftal licht getoogde houten
staldeuren opgenomen onder getoogde strekken. Naast iedere deuren
zijn drie vierkante blokjes in het metselwerk opgenomen. Tussen de
deuren zijn later in plaats van de getoogde stalvensters nieuwe
rechthoekige ramen aangebracht. De getoogde, bakstenen
ontlastingsbogen zijn hiervoor doorsneden.
De rechter zijgevel toont veel sporen van verbouwingen. In het
gevelvlak bevinden zich nog twee oorspronkelijke staldeuren met de
kenmerkende natuurstenen blokjes in het metselwerk. Ook twee
oorspronkelijke, getoogde stalvensters onder bakstenen
ontlastingsbogen zijn nog aanwezig. Het voorste gedeelte, ter
plaatse van het woonhuis, bezit nieuwe gevelopeningen. Op deze plek
is ook het metselwerk vernieuwd.
De achtergevel wordt gedomineerd door grote houten inrijdeuren, die
eveneens licht zijn getoogd. Naast deze deuren bevinden zich twee
smalle vensters onder strekken en, geheel links en rechts, twee
kleine getoogde stalvensters. Boven de grote deuren bevindt zich
een halfrond luik deur naar de hooizolder Eenvoudige muurankers
zijn in het metselwerk opgenomen.
Beschrijving interieur
De interne structuur van de boerderij is nog geheel in takt. Aan de
voorzijde, achter de monumentale voorgevel, bevindt zich het
woongedeelte.De tekening uit 1891 toont dat het in het midden
gelegen woonvertrek, dat als 'Haard' staat aangeduid aan de linker
zijde wordt geflankeerd door een zitkamer en daarachter een
slaapkamer met één bestede. Rechts bevinden zich een iets hoger
gelegen slaapkamer met twee besteden met daarachter de 'geut'
(klein vertrek met pomp en gootsteen). Hieronder was een kleine
kelder geplaatst. Op de plaats van de geut is later een keuken
geplaatst waarvoor de gevel ter plaatse is aangepast.
Ongeveer tweederde van het volume wordt, achter de brandmuur, door
het stalgedeelte in beslag genomen. Hier stond aan de linkerzijde
het hoornvee en rechts waren standplaatsen voor hoornvee, jong vee
en paarden.
In het woongedeelte zijn nog oorspronkelijke onderdelen aanwezig,
zoals de binnenluiken (raamblinden), de haard en de paneeldeuren.
De luiken bestaan uit vier delen, die het venster volledig
afsluiten. Deze luiken zijn voorzien van gefacetteerde
panelen.
De haardplaats wordt bekroond door een brede geprofileerde lijst,
die over de volledige breedte van het vertrek is aangebracht. De
tekening toont dat tegels werden voorgesteld met een geometrisch
patroon. Aan weerszijden geven deuren toegang tot het
achtergedeelte.
In het stalgedeelte is de houten constructie nog aanwezig. Onder de
houten staanders van de gebinten bevinden zich natuurstenen
blokken. De binnengevels zijn gecementeerd.
Motivering
Hoewel de situering van de boerderij in het landschap door de bouw
van de wijk Nieuwland sterk is verminderd, neemt boerderij De Sneul
nog een markante plaats binnen deze wijk in. Hierdoor is deze oude
bewoningsplek nog steeds herkenbaar.
De boerderij is daarbij een goed voorbeeld van een eind-19de-eeuwse
boerderij met de kenmerkende architectonische verschijningsvorm van
de baksteenornamentiek, zoals de boogvelden en de ruitvormen met de
geometrische patronen. Dit wordt ondersteund door het gegeven, dat
het hier een vroeg werk van de vooraanstaande Amersfoortse
architect Hermanus Kroes betreft. Deze heeft zich bij dit ontwerp
letterlijk gebaseerd op het eeuwenlang toegepaste bouwtype van het
hallenhuis.
De structuur van het gebouw is nog volledig herkenbaar. Het
woongedeelte bezit oorspronkelijke details. In het stalgedeelte is
o.a. de oorspronkelijke houten draagconstructie nog aanwezig.
Bron:Bureau Monumentenzorg, gemeente Amersfoort, nr. 12956