HaKa-gebouw
Architect: Adriaans, G.
Functie: Winkel-woonhuis
De voormalige Coöperatiepanden zijn gelegen op de hoek van
Anemoonstraat en de Noordewierweg. Hierbij is vooral de gevel aan
de Noordewierweg het meest opvallend. De zijgevels zijn hieraan
duidelijk ondergeschikt. De achtergevel is niet of nauwelijks
zichtbaar vanaf de openbare weg.
Historie
De panden werden omstreeks 1933 ontworpen door de in Amersfoort
welbekende architect Gerrit Adriaans. Het opschrift op de
bouwtekening (BZ 1933, 276) maakt duidelijk dat het hier een
ontwerp betrof voor 'een winkel- en bakkerijbedrijf met twee
bovenwoningen en drie woonhuizen'. Uit de bouwvergunning, in juni
1933 aangevraagd, blijkt tevens dat de drie woonhuizen, die van een
grote kap waren voorzien, in eerste instantie niet zijn
gerealiseerd.
Opdrachtgever van het eerste pand was het bestuur van de
'Coöperatie Gemeenschappelijk Belang te Amersfoort', die op 17
maart 1932 was opgericht. Het pand stond in de volksmond bekend als
'De HAKA', een benaming die verwijst naar de 'Handelskamer te
Rotterdam', een vereniging waarbij de Amersfoortse coöperatie was
aangesloten. Witte stenen in het trottoir, die het woord HAKA
vormden, waren daarvan ongetwijfeld de oorzaak.
Vijf jaar later werd naast het pand van de coöperatie een apotheek
met bovenwoningen en een enkele woning (Noordewierweg 90-96) -
eveneens naar ontwerp van Adriaans - uitgevoerd door de NV
Bouwmaatschappij De Samenwerking (BZ 1938, 544). Dit gebouw werd in
een verwante stijl aan het hoofdgebouw toegevoegd, waardoor het
huidige complex ontstond.
In de loop der tijd is het pand verschillende malen verbouwd (BZ
1956, 20; 1960, 431; 1976, 176). Deze wijzigingen, vooral van de
onderpui, waren voor het totaal aanzien van het pand van
ondergeschikt belang.
In de voorgevel van het huidige complex is door een scheidingsnaad
nog duidelijk zichtbaar dat het linker gedeelte het eerst werd
gebouwd. Op de hoek werd een volume van twee bouwlagen gesitueerd,
dat op de hoek van een etalage was voorzien. Hier bevond zich het
winkelgedeelte. Boven de luifel werd de hoek door een verticaal
volume met vlaggenmast gemarkeerd. Dit deel werd aan de rechter
zijde door een hogere bouwmassa (drie bouwlagen) werd geflankeerd.
Het geheel werd afgedekt door een plat dak met gebakken pannen?
over de dakranden.
Het hoofdvolume werd door een bijna symmetrische gevelindeling
gekenmerkt, waarbij de begane grond door een, om de hoek
doorgezette, luifel werd benadrukt. In het midden waren de
toegangsdeuren gesitueerd met aan weerszijden kleine vensters, die
van een roedenverdeling waren voorzien. De bovenlichten en de ramen
op de eerste en tweede verdieping waren van een kenmerkende
roedenverdeling voorzien. Opvallend is dat de bovenlichten in staal
zijn uitgevoerd.
Met name de indeling van de onderpui is herhaaldelijk gewijzigd. De
kleine vensters hebben plaats gemaakt voor etalages en hier en daar
zijn nieuwe gevelopeningen toegevoegd.
Rechts van dit gedeelte bevindt zich het eveneens door Adriaans
ontworpen pand, dat in een vergelijkbare stijl is uitgevoerd. Ook
dit deel bezit drie bouwlagen en is afdekt door een plat dak met
pannen op de dakranden. De gevelindeling is evenals het buurpand
symmetrisch ingedeeld. De naast de deuren aangebrachte vensters
zijn in staal uitgevoerd en voorzien van een roedenverdeling. Boven
de luifel bevindt zich een houten ramenreeks, eveneens met
roedenverdeling. Aan weerszijden hiervan is boven de toegangsdeuren
een rond venster aangebracht.
Op de eerste verdieping zijn in het midden twee brede vensters
aangebracht, waarvan de zijramen door roeden zijn onderverdeeld.
Links en rechts bevinden zich twee kleine klapraampjes. De vensters
op de tweede verdieping zijn in tegenstelling tot de drie
ruitenhoge ramen op de eerste verdieping, slechts twee ruiten hoog.
Ook hier worden de brede gevelopeningen door twee kleinere ramen
geflankeerd. In dit gedeelte is van begin af aan een apotheek
ondergebracht met bovenwoningen.
Geheel rechts bevindt zich weer een lagere, iets teruggelegen
bouwmassa van drie verdiepingen, afgedekt door een plat dak. In dit
volume was een enkele woning ondergebracht die van ouds bij de
apotheek behoorde. Ook hier zijn de dakranden door gebakken pannen
afgedekt.
De begane grond is minder hoog dan het buurpand, waaruit het
hoogteverschil kan worden verklaard.
In de loop der tijd is de voorgevel witgeschilderd, hetgeen de
samenhang tussen de drie panden aanzienlijk heeft verminderd.
Veel gevelopeningen in de zijgevel aan de Anemoonstraat, waar zich
oorspronkelijk de bakkerij bevond, zijn in de loop der tijd
dichtgezet, waardoor de hoekoplossing minder markant is geworden.
Ook het volume links heeft grote wijzingen ondergaan.
De achtergevel is zoals gezegd nauwelijks zichtbaar vanaf de
openbare weg en is architectonisch geheel ondergeschikt aan de
voorgevel. De rechter zijgevel is eveneens vrijwel
onzichtbaar.
Motivering
De panden Noordewierweg 86-88-90 zijn vooral van betekenis door de
grote cultuurhistorische waarde als symbool van de in de jaren
twintig en dertig zo kenmerkende arbeiders-emancipatie in
Amersfoort.
De panden zijn architectuurhistorisch niet alleen van betekenis als
goede representant binnen het oeuvre van de voor Amersfoort
belangwekkende architect Gerrit Adriaans, maar ook, door de
zorgvuldige detaillering, als goed voorbeeld van de Amsterdamse
School.
Bovendien neemt dit complex aan de Noordewierweg is markante
positie in, waardoor het pand ook de betekenis als oriëntatiepunt
in de wijk bezit. Tot slot is, doordat veel werken van Adriaans
inmiddels zijn verdwenen, de zeldzaamheidswaarde van dit object
eveneens van belang.
Bron:Bureau Monumentenzorg, gemeente Amersfoort, nr. 13319