<

Wandelroute: Amersfoort Vestingstad - tweede ommuring

route

Amersfoort kent in haar geschiedenis twee ommuringen. De eerste muur werd gebouwd tussen eind 13de eeuw (na het verkrijgen van stadsrechten in 1259) en begin 14de eeuw. De tweede muur werd gebouwd in de periode 1380-1451. Op de plaats van de eerste stadsmuur werden 'muurhuizen' gebouwd, met delen en losse stenen van de eerste muur. Deze wandeling geeft een beeld van de tweede ommuring.

1. Utrechtsepoort

Utrechtsepoort

De Utrechtsepoort was onderdeel van de tweede stadsmuur en is omstreeks 1416 gebouwd. Hij verving, samen met de Slijkpoort, de Rodetorenpoort in de eerste stadsmuur.

De Utrechtsepoort, ook wel Sint Jorispoort of Sint Joostenpoort genoemd, lag aan de weg naar Utrecht. Het was een rechthoekige gebouw verbonden met een voorpoort. Omstreeks 1600 werd een aarden bolwerk voor de hoofdpoort opgeworpen en kwam de voorpoort op het bolwerk te staan. Buiten de stadsbuitengracht stond een hek met het stadswapen van Amersfoort, zoals op 18de-eeuwse tekeningen is te zien.

In 1835 werd het poortcomplex gesloopt ten behoeve van een Plantsoen. Het hek, dat behouden bleef, staat tegenwoordig bij de entree van Park Randenbroek. De stadsgracht en het Plantsoen werden in 1957 gedempt en vergraven bij de aanleg van de Rondweg.

2. Slijkpoort

Slijkpoort

De Slijkpoort, ook Leusderpoort of Arnhemsepoort genoemd, stond aan de weg richting Leusden en Arnhem. De naam Slijkpoort verwijst naar het drassige karakter van het nabijgelegen stadsdeel.

De Slijkpoort maakte vanaf 1420 deel uit van de tweede stadsmuur en verving, samen met de Utrechtsepoort, de Rodetorenpoort in de eerste stadsmuur. Het poortcomplex was een rechthoekige bakstenen poort met een leien dak en een eenvoudige voorpoort. Buiten de poort aan de weg naar Leusden lagen enkele korenmolens, waaronder molen De Pad, die in 1726 werd vervangen door molen De Koning.

In 1822 stortte een deel van de muur bij de Slijkpoort in. De resten van de muur en de poort werden in 1830-1831 afgebroken om plaats te maken voor een Plantsoen. De 213.900 bakstenen werden hergebruikt voor de bouw van paardenstallen op de Beestenmarkt. Dat wat restte werd in 1837 gebruikt om de weg naar Leusden te 'puineren', te plaveien met puin. In 1957 maakten Plantsoen en stadsgracht plaats voor de nieuwe Rondweg.

3. Monnikendam

Monnikendam

De waterpoort Monnikendam werd omstreeks 1420 gebouwd als onderdeel van de tweede stadsmuur uit 1380-1451. De poort bestaat uit twee torens die zijn verbonden door een boog.

Bij de poort stroomt het water van de Heiligenbergerbeek de stad in. Behalve voor de verdediging, was Monnikendam ook van belang voor de waterhuishouding. Door het neerlaten van een waterschot kon men bij hoog water de poort afsluiten en het water buiten de stad houden. De poort is waarschijnlijk genoemd naar de Augustijner monniken die op de Sint Andrieskamp gevestigd waren. Toen omstreeks 1840 elders in de stad de oude stadsmuren werden afgebroken, werd de Monnikendam opgenomen in de aanleg van het nieuwe plantsoen naar ontwerp van tuinarchitect J.D. Zocher jr. Vanaf de poort had men een vrij uitzicht op het omringende platteland en het Bleekerseiland met zijn blekerijen.

Dit schone water uit de Gelderse Vallei legde de basis voor de vele bierbrouwerijen die Amersfoort sinds de Middeleeuwen tot in de 20ste eeuw rijk was.

4. Sint-Andriespoort

Sint-Andriespoort

De Sint Andriespoort, ook wel Triesgens- of Triesjespoort genoemd, werd in 1388 gebouwd als onderdeel van de tweede stadsmuur. Het was een eenvoudige rechthoekige toren met een onderdoorgang. De poort werd genoemd naar de Sint Andrieskamp of de Sint Andreaskapel, die vlakbij buiten de muur lag. Het was een van de eerste delen van de tweede stadsmuur, die werd gebouwd. De meeste dreiging werd toen vanuit het noordoosten verwacht, van de kant van Gelre.

Eeuwen later, begin 19de eeuw, waren stadsmuren en poorten alleen nog maar een kostenpost. In 1831 werden plannen gemaakt om militaire stallingen te bouwen bij de Beestenmarkt. Goedkoop bouwmateriaal werd gevonden in de stadsmuren: de Sint Andriespoort en omliggende stadsmuren leverden in 1831 de stenen voor de nieuwbouw bij de Beestenmarkt. In 1975 werd de kazerne op de Beestenmarkt op haar beurt weer gesloopt. 

5. Stadsmuur Plantsoen-Oost

Stadsmuur Plantsoen-Oost

In het Plantsoen-Oost liggen de resten van de tweede stadsmuur, die daar omstreeks 1388 werd gebouwd.

De bouw van de tweede stadsmuur begon na 1380 ten noordoosten van de stad. Vanuit Gelre werd de meeste dreiging verwacht. De muur bleef bestaan tot 1831, toen de stenen van de stadsmuur vanaf de Slijkpoort konden worden hergebruikt voor de bouw van militaire stallen. Bij het Sint Janskerkhof bleek de stadsmuur zelfs geschikt om onderdeel te worden van gebouwen. Omstreeks werd hier Plantsoen-Oost aangelegd. Toen in 1974 de kazerne aan de Beestenmarkt werd afgebroken, kwamen de fundamenten van de stadsmuur weer aan het licht. Deze werden opgemetseld en zijn nu te zien in Plantsoen-Oost achter het complex Waltoren en Binnen de Veste.

6. Stadsmuur Achter de Kamp

Stadsmuur Achter de Kamp

Tot 1969 was de situatie Achter de Kamp te vergelijken met de huidige situatie aan de Sint Annastraat. Sinds 1978 staat hier een reconstructie van een stuk tweede stadsmuur. In 1969 werden Achter de Kamp de bomen op de wal achter de stadsmuur gerooid en de wal afgegraven. In 1972 deed Bureau Monumentenzorg onder leiding van Cor van de Braber uitgebreid onderzoek en maakte in 1973-1978 een reconstructie van de stadsmuur volgens de situatie tussen ca 1380 en 1560, voordat aan de binnenzijde een aarden wal was opgeworpen.

De stadsmuur is ongeveer 7 meter hoog. Om kostbare bakstenen te sparen is de muur opgebouwd met spaarbogen, zodat niet overal de muur een maximale dikte van 80 cm. heeft. In de muur zitten schietgaten, waardoor een haakbus (middeleeuws handvuurwapen) op de vijand kon schieten. Aan stadszijde loopt over de bogen een weergang met kantelen, waarachter de verdedigers van de stad zich konden verschansen.

Op oude fundamenten is aan de buitenzijde een muurtoren opgemetseld met een leien puntdak (zie stadsgezicht 1671). Ook heeft de muur een arkeltorentje, een kleine uitkijktoren, die ook beschutting aan de wakers bood. Muurtorens en arkeltorentjes zaten afwisselend op min of meer vaste afstand van elkaar in de muur.

7. Kamperbuitenpoort

Kamperbuitenpoort

Aan het einde van de Kamp lag tot 1838 de Kamperbuitenpoort. Het laat-16de-eeuwse bolwerk voor de poort werd in 1965 afgegraven.

De naam is afgeleid de Kamp, het gebied tussen de eerste en de tweede stadsmuur aan de weg naar Zwolle. De poort was kort na 1380 gebouwd, toen in het noordoosten was begonnen met de aanleg van de nieuwe stadsmuur. Het was een rechthoekige toren met een doorgang. De hoofdpoort was verbonden met een voorpoort op de singel tussen de twee stadsgrachten. Omstreeks 1600 werd naar ontwerp van vestingbouwer Adriaen Anthonisz een aarden bolwerk opgeworpen en kwam de voorpoort op het bolwerk te staan.

Begin 1838 werd de Kamperbuitenpoort afgebroken. Het water tussen het bolwerk en de stad werd gedempt, het oude bolwerk werd bebouwd en beplant. In 1965 werden bij de aanleg van een nieuwe Kampbrug ook de resten van de oude Kamperbuitenpoort opgegraven.

8. Stadsmuur Sint Annastraat

Stadsmuur Sint Annastraat

De aarden wal en de stadsmuur aan de Sint Annastraat geven een goed beeld van de situatie na 1560. Toen werd aan de binnenzijde van de stadsmuur een aarden wal opgeworpen.

De aarden wal versterkte de stadsmuur, die door de toegenomen vuurkracht van kanonnen in het midden van de 16de eeuw niet langer weerstand kon bieden aan kanonskogels.

Vanaf 1657 tot 1935 stonden buiten de stadsmuur hooibergen, die hoorden bij stadsboerderijen. Na een stadsbrand in 1657 mochten ze in verband met brandgevaar niet langer in de stad staan. Toegang tot de hooibergen was er via de Coninckspoort, die in 1658 werd aangelegd en in 1842 afgebroken. De muur bleef toen staan, omdat er bedrijfjes tegen aan waren gebouwd. In 1934 stortte een deel van de stadsmuur in, maar werd weer hersteld. Een nieuwe restauratie volgde in 1973-1978 en in 2009 wordt de stadsmuur bij de Sint Annastraat, inmiddels een rijksmonument, opnieuw gerestaureerd.

9. Bloemendalse Buitenpoort

Bloemendalse Buitenpoort

Op de plaats van de Bloemendalsebuitenpoort verrees omstreeks 1840 een accijnshuisje, voor het innen van de stedelijke belastingen. Ook is het laat-16de-eeuwse bolwerk voor de poort duidelijk zichtbaar.

De Bloemendalsebuitenpoort werd kort na 1380 min of meer gelijktijdig met de stadsmuur hier ter plaatse gebouwd. Het was een eenvoudige rechthoekige hoofdpoort en een voorpoort op de singel tussen de twee stadsgrachten.

Eind 16de eeuw werd volgens het plan van Adriaen Anthonisz uit 1594 voor de poort een driehoekig aarden bolwerk opgeworpen. De nieuwe voorpoort uit 1588 stond nu op het bolwerk en was door muren met de hoofdpoort verbonden. In 1652 werd ook de hoofdpoort vernieuwd.

Eind 17de eeuw had het bolwerk zijn defensieve functie verloren en werd in gebruik genomen als joodse begraafplaatsen.

10. Koppelpoort

Koppelpoort

De Koppelpoort, onderdeel van de tweede stadsmuur (1380-1451), kwam gereed in 1427. Het is een gecombineerde land- en waterpoort, waar het water vanuit de stad in de Eem stroomt.

De Koppelpoort werd tijdens de belegering van 1427 voor het eerst aangevallen. Amersfoortse vrouwen wierpen kokend bier vanaf de muren naar beneden en de aanval werd afgeslagen. Voor de hoofdpoort lag tussen 1645 en 1778 een voorpoort, die mogelijk het ontwerp was van de Amersfoortse bouwmeester Jacob van Campen. Aan de binnenzijde van de poort zetelde in ruimtes onder de dichtgebouwde bogen onder andere het Zakkendragersgilde. Toen omstreeks 1840 alle verdedigingswerken werden afgebroken, dreigde ook de Koppelpoort te verdwijnen. Maar de poort bleef gespaard en werd in 1886 gerestaureerd. Ruim honderd jaar later, 1996-1998, is de poort opnieuw gerestaureerd, waarbij bijzondere muurplanten zijn behouden. Hiermee won Amersfoort de Europa Nostra Award, een belangrijke restauratieprijs. 

Open deze route binnen Amersfoort op de Kaart

Kaartgegevens ©2017 Google